۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۷

شب چنان دراز است که به روز نمی رسد

کار داوطلبانه برای من مترادف آن کاری ست که زمان روی دوشش سنگینی نمی کند. کاری که انگیزه و اراده را از درون خودش جستجو می کند و هیچ ما به ازای پولی نمی تواند ارزش و اهمیت اش را بازنمایی کند. هر چند باید اذعان کرد که تنها کسانی کار داوطلبانه می توانند انجام دهند که حداقل های معیشت شان با کار اجباری مهیا شده باشد.
از این ها که بگذریم، سال گذشته وقتی قرار شد داوطلبانه کلاسی برگزار کنم و «معلم» شوم احساس کردم برای اولین بار باید سزاوار اعتماد کسانی باشم که سر کلاس حاضر می شوند. برای اولین بار کاری که انجام میدادم همان چیزی بود که میخواستم باشد: هر چه خلاقیت و شورمندی در من فرونشسته بود، حالا بازگشته بود و روزها معنادار شده بودند. همه چیز اما خیلی زود رنگ واقعیت به خود میگیرد و کم کم دشواریها و کندی کار به چشم آدم می آید و ملال روزها آن شورمندی را تهدید و تحدید می کند. برغم اینها اما هنوز آن کار و آن مواجهه واجد حدی از وفاداری و ادامه دادن بود که مرزهای مرا برای همیشه جا به جا کرد. 
بعدتر که به اجبارِ همان «کار اجباری» از آن شهر کوچ کردیم، مجبور شدم کلاس درس و آن زیباترین شاگردانم را رها کنم. دیگر شب ها خواب کلاس را نمی دیدم. هنوز وقتی صدایی یا پیامی از آنها می رسد چشمم روشن می شود.
شهر بزرگِ تازه، شبیه تهران، جذاب و نفرت انگیز ست. در شلوغی و ازدحام شهر می شود به آسانی گم شد اما پیدا کردن و پیدا شدن؟ بس دشوار. در غیاب دوستان هم دیگر آینه ای نداری که در آن نگاه کنی و بدانی کجای کار زندگی ایستادی. حالا آن شهر قدیم که دوستش نمی داشتی چونان ستاره ای دور دست چشمک می زند و دستت به آن نمیرسد.
جغرافیای جدید، دعوتی ست به تعیین مرز و معنا. باید از نو بسازی و کاشف وضعیت نو باشی. درست  همان وقت ها که روزمره و ملال حکم میکند که هیچ «بیرونی» وجود ندارد، «بیرون» می روی. بیرون همیشه پر از حادثه است.
خیلی تصادفی دوباره امکان کار داوطلبانه رو به رویم گشوده شد. این بار نه کلاس درس بلکه همزیستی روزانه با آدم هایی که دشواری زندگی شان را هیچ گاه زندگی نکردم. خانه ی امن مادران و بچه ها روزنه تازه ی زندگی من است: گوش دادن به روایت ها، رنج ها، لکنت های مادران و کلنجار رفتن با بروکراسی ادارات، بیمارستانها، مددکاران و البته خانواده؛ شناختن روابط قدرت متعدد و تو در تو، مقاومت ها و شکست ها و پیچیدگی ها و تناقض های وضعیتی که مادران در خانه ی امن با آن مواجه اند؛ چشم انداز کودکانی ساکت و غمگین که با ترانه هایی که بلدیم شاد نمی شوند. 
هر بار که آنجا هستم ضرب آهنگ امور بیرون از آنجا برایم غیرقابل فهم می شود. به صورت آن کودکی که همه ی دندانهایش را امروز کشیده اند نگاه میکنم و نمی توانم خونسردی مادرش را بفهمم. از ژست همه چیز دان مسئولین و مددکاران که درست زیر دستشان چنین فجایعی رخ می دهد دیوانه می شوم. 
ایده هایی که همیشه برای رهایی داشته ام به نظرم مغشوش و نامنسجم می رسند. نمی دانم آن امر کلی سیاست رهایی بخش چطور بر این زخم های گسترده مرهم می گذارد.

۱۷ فروردین ۱۳۹۷

نقش خورشید

 شش ساله بودم. هنوز تو خونه ی آقا صمدی مستاجر بودیم. از دم در خونه ی ما که پنجره های خیلی کوچیکی داشت تا خونه ی پر نور و دل باز آقا صمدی اینا چند پله ی سفید بود که من وقتی بچه بودم فکر میکردم سنگ مرمره. بابا خیلی شب ها خونه نمی اومد و چند شیفت پشت هم تو کارخونه کار می کرد. یه سفره داشتیم مخصوص وقتی بابا خونه نبود؛ کوچکتر بود اندازه ی بشقاب من و مامان. سفره رو شبها می چیدیم و کنار بخاری برقی کوچیک می نشستیم و مامان نوار کاست هایده رو می ذاشت توی ضبط و زیر لب زمزمه میکرد. گاهی هم با آهنگ «شانه هایت» هایده نم اشکی گوشه چشمهاش می نشست.

طاهره خانوم و آقا صمدی خیلی هوامونو داشتن وقتی بابا نبود. چند بار آقا صمدی وقتی دخترش رو می برد مدرسه منو هم سوار هیلمن سفیدرنگ اش کرد و به مدرسه رسوند. یا وقتی سر ظهر می رسیدم طاهره خانوم صدام میکرد که وقت نهار تنها نباشم. یا گاهی که سارا پیشم بود و باید پوشک اش رو عوض میکردم، طاهره خانوم می اومد کمکم میکرد.

یه شب که دوباره بابا غایب بود، مامان کم حوصله شده بود. یادم نیست دقیقا چه کار کرده بودم اما برای تنبیه کتاب هامو ازم گرفت و گذاشت بالای کمد که دستم نمی رسید. توی اتاق کناری نشسته بود و داشت اتو می کرد. صداش از اون اتاق می اومد که از کار بدی که کرده بودم شکایت میکرد. همزمان من هم داشتم سعی میکردم از کمد بالا برم و بتونم کتابهامو بردارم. انگشتم به کتابها رسید و سعی میکردم اونا رو به سمت خودم بکشم که ساعتی که بالای کمد بود به زمین افتاد. مامان سراسیمه به سمت من دوید. این بار عصبانی تر از قبل سرم داد زد و شروع کرد اجزای شکسته ی ساعت رو از روی زمین جمع کردن. از اتاق که اومدم بیرون دیدم اتو روی پای سارا که اونوقت ها تازه چهار دست و پا راه می رفت افتاده. با جیغ من سارا هم به گریه افتاد.

باقی ماجرا رو از لای انگشتهای روی صورتم میدیدم. مامان اتو رو از روی پای سارا برداشت. پوست سارا لابد هنوز به اتو چسبیده بود. سارا گریه میکرد و من لال شده بودم. آقا صمدی و طاهره خانوم از سر و صدا اومدند پایین و سارا و مامان رو بردند بیمارستان. گفتم من هم میام. مامان گفت بیمارستان جای بچه نیست.

توی اتاق نشسته بودم و به لباس های چروک و اتو زل زده بودم. پوست سارا دیگه کف اتو نمانده بود و آب شده بود. اما کف فلزی اتو مثل یک صورت داغ و خشمگین با آن سوراخ های پربخار نگاهم میکرد. از پنجره ی کوچیک خونه نگاه کردم دیدم داره برف میاد. منتظر نشستم.

مامان و سارا بالاخره بعد از چند ساعت برگشتند. پای سارا رو پانسمان کرده بودند. مامان چیزی نمیگفت. خسته بود و صبح زود باید میرفت سر کار. چراغ ها خاموش شد؛ از حرکت پرده پشت پنجره و تاریکی اتاق می ترسیدم اما به خودم گفتم حالا مامان عصبانی تر از اونه که بتوانم توی رختخوابش خودمو جا بدم. تازه فردا بابا می اومد خونه و حتما خیلی دعوام میکرد.. پس سرمو کردم زیر پتو.

سارا دیگه گریه نمیکرد. پانسمانش رو مامان منظم عوض میکرد. تا روزی که دیگه پانسمانی در کار نبود. درست زیر انگشت ها روی سینه ی پاش نقش یک خورشید افتاده بود. بنفش، سرخ، زرد و نارنجی. یه روز از مامان پرسیدم یعنی جای سوختگی همیشه روی پای سارا می مونه؟ مامان گفت: بزرگ میشه و پوستش کشیده می شه و کمرنگ می شه کم کم. دیگه همه ی امیدم این بود که زودتر سارا بزرگ بشه و اون دایره ی صورتی چروک محو بشه و یادمون بره اون شب زمستونی چی گذشت.

بعد از ۲۵ سال نقش خورشید نسبتا محو شده؛ برای سارا نشون شیطنت و بازیگوشیه، برای من نشون اضطرابه برای مامان نشون تنهاییه و یادمون نرفته. 

۱۶ فروردین ۱۳۹۷

آخرین کلام

آه هیچ یک از ما اینجا نخواهد ماند
آخرین کلام هنوز گفته نشده است 
- برشت

دایی محمود در شهریور شصت غایب شد. رفت نشست توی یک قاب که عزیز بالای تاقچه به دیوار زده بود. زیر عکس با خودکار آبی نوشته بودند: «ما زنده از آنیم که ارام نگیریم، موج ایم که آسودگی ما عدم ماست.»
او جوان ترین غایب خانواده ی ما بود. شبیه به دایی های کوچکترم بود و نبود. از دایی محمود کتابهایش مانده بود و عکس هایی سیاه و سفید. بیشتر کتاب ها را در مسیل فاضلاب کنار خانه ریخته بودند. معدود کتابهای بی خطر مانده بود توی اتاق بالای خانه ی عزیز. تک اتاقی در پشت بام که وقتی قهر می کردیم به آنجا تبعید می شدیم و می شد اتاق قهر. توی اتاق یک تاقچه بود که کتابها را می چیدم رویش و یک چراغ و ضبط صوتی از کار افتاده که در عکس ها هم هست. مادرم بعد از غیاب دایی محمود ساکت بود اما همه ی خشم و اندوهش را در سالنامه ای به تاریخ سال ۱۳۶۰ نوشته بود. پنج سال تمام به سکوت و نوشتن گذشته بود. مادرم هرگز نگذاشت آن سالنامه را بخوانم.
دایی محمود مادرم را سیاسی و کتابخوان کرده بود. کوه می بردش؛ رفیق اش بود. عزیز خاطره ای را همیشه نقل میکرد که سالهای منتهی به انقلاب بوده و آقاجون نمی خواسته که بچه ها همراه دایی محمود به تظاهرات بروند. دعوا آنقدر بالا میگیرد که آقاجون دنبال دایی محمود می دود تا اتاق بالا و دایی محمود از بالای پشت بام می پرد پایین. من هر بار از آن بالا فاصله را نگاه کرده ام و ترسیده ام. اما مامان و عزیز برغم مخالفت های آقاجون تظاهرات می رفتند و دایی محمود همیشه پیشاهنگِ این رفتن بود. 
من با دایی محمود در زمان از دست رفته زندگی کرده ام. قاب عکس کوچکش همیشه گوشه ی بالای تخت ام بوده و به عکس ها و دستخط هایش بارها نگاه کردم. چه کسی می تواند بگوید این زندگی، کمتر واقعی ست؟ 
درست است که عزیز و مادرم از صحبت کردن درباره ی دایی محمود و حفره ی عمیق غیابش تن زده اند اما دایی محمود می توانست دایی، پدر یا عموی کسان دیگری هم باشد که آن فراز و فرود انقلاب و روزهای سیاه بعدش را زندگی کرده اند و از این نظر چهره ی آشنای همه ی آنهاست. حتی چهره ی رفقای جوان ترِ امروز را در عکس ها می بینم؛ آنها که شانه به شانه ی هم روی بلندای کوه نشسته اند و لبخند و مشت شان آن «نام ناپذیر» و «بازگشتنی» را به امروز ما بر می گرداند. 












۲۴ بهمن ۱۳۹۶

کتاب - خانه

من آدم کتابخانه رفتن نبوده ام. سکوت و سایه بلند قفسه های کتاب از طرفی و آدمهای جدی و پر کار برایم اضطراب آور اند. اما از وقتی آمدیم به این شهر که هیچ تسلطی بر خیابانها و گوشه کنارش ندارم، باید جایی جز کنج خلوت خانه می جستم که بتوانم متمرکز کار کنم. 
یادم هست که در آن شهر دوار که پیشتر بودیم صبح ها چهره های خواب آلود در صف می ایستادند تا ساعت هشت شود و در کتابخانه را باز کنند. بعد می رفتند پشت میزهاشان می نشستند و کارشان را شروع میکردند. من که هیچ وقت در آن صف نایستادم. اما وقتهایی که شیفت شب در کتابخانه کار میکردم و صبح ساعت هشت به خانه برمیگشتم می دیدمشان و زیر لب چیزهایی بهشان میگفتم. 
اینجا ساعت ۹ صبح کتابخانه را باز میکنند. بار اول که نمی دانستم کجا حق دارم بنشینم گفتم من دانشجوی این دانشگاه نیستم اما ... زن خندید و گفت هر جا دوست داری بنشین و کیف ات را هم می توانی با خودت داخل ببری. ضمنا هر کسی که در این شهر زندگی میکند می تواند از اینجا کتاب به امانت بگیرد؛
میز سفید خودم را داشتم. پنجره های بزرگ و آفتابی که برغم زمستان می تابید. 
کم کم توجهم به میز اطلاعات کتابخانه جمع شد. آدمهای شهر، پیر و جوان می آمدند سوالهاشان را می پرسیدند. فکر کردم چه شغل ایده آلی. پشت میز ایستاده بود و کمک میکرد کتابهاشان را بجورند و جایی برای نشستن پیدا کنند. خلاصه یکی از تفریحات سرگرم کننده ام این بود که به سوال و جواب ها گوش کنم. آدمها دیگر همان ها که وقت شان تنگ بود و باید با باز شدن در پشت میزهاشان سنگر می گرفتند، نبودند. با کالاسکه ی بچه می آمدند و صدا خنده ها و گریه های نوزاد می آمد. گپ می زدند؛ می نشستند با هم شطرنج بازی میکردند.
بین همه ی آنها که دیدم پیرمردی اما بود که قلب مرا با خودش برد:
به زن که ساعات پایانی کارش بود و حوصله نداشت، گفت که پی کتابی میگردد. زن نام کتاب را پرسید و مشغول جستجو شد. پیرمرد شروع کرد به توصیف کتاب و اهمیت اش؛ چه کسی نوشته و چرا نوشته و چرا کتاب اینقدر نایاب شده و .. زن حرفهاش را قطع کرد و گفت: کتاب را برایتان سفارش دادم، به محض اینکه آماده شود ایمیل دریافت میکنید و می توانید بیایید کتاب را ببرید. پیرمرد با مکث گفت: من که ایمیل ندارم. زن پاسخ داد: پس به شکل سنتی نامه ای برایتان می فرستیم و بعد می توانید کتاب را بگیرید. پیرمرد با چهره ای شکفته و شگفت زده پرسید: به همین سرعت؟ حالا که اینقدر سریع پیش رفت می توانم یک کتاب دیگر هم سفارش بدهم؟ و شروع کرد به توضیح درباره ی کتاب دوم. 
آه از آهستگی شورانگیز اش. 
حالا هر روز کنار میز اطلاعات کتابخانه می نشینم و به آدمهای جورواجوری که در رفت و آمدند گوش میکنم. دیگر برخی چهره ها را می شناسم و هم کتابخانه ای شده ایم. ملال و شور آنها که پشت میز اطلاعات ایستاده اند را هم دیده ام. شب ها بی خانمان هایی هستند که از سرما داخل کتابخانه می آیند؛ ۸ شب که ساعت کار کتابخانه تمام میشود، همه را به «خانه» می فرستند و بی خانمان ها هم به خیابان برمیگردند. 

۴ دی ۱۳۹۶

صبحِ بی ساعت

۱۰ سال تمام هر روز صبح می دانست کجا باید برود. سر ساعت شال و کلاه می کرد. کتاب ها، ترانه ها، آلبوم های عکس، و حتی کارهای روزمره ی اداری را می برد توی آن اتاق کوچک؛ پرده ها را کنار می زد و می نشست کنار زن. با او حرف می زد. عکس ها را نشان اش می داد. ساکت می شد. و هیچ پاسخی نبود. به امید لرزش چشمی یا دستی به لحظه ای از او چشم بر نمی داشت. 
پرستارها را می شناخت. می خواست انگار با حضورش به آنها یادآوری کند که این زن یکی میان بسیاران نیست و کس و کاری دارد که حتی یک روز بی او زندگی نمیکند. پرستارها اما کم بودند و کارهای پیش روی شان زیاد. بی اعصاب و کلافه بودند، حقوق شان کم بود. 
تماشاگران و دوستان اطراف پچپچه های خودشان را داشتند. یکی میگفت او پزشک است و باید با این مسائل حرفه ای تر برخورد کند. ۱۰ سال بیماری را در کما و زیست نباتی نگه داشتن چقدر صحیح است؟ دیگری میگفت این از خودگذشتگی او شریف است اما با مرگ زن بالاخره رهایی و زندگی به او بر میگردد و از این تکرار و سکون در می آید. بعضی دیگر در سکوت و دلسوزی تنها او را نگاه میکردند. هیچ کس را با خودش پیش زن نمی برد. می دانست کمتر کسی ممکن است او را و زن را بفهمد. میخواست آنها را با تصاویر سالیان قبل تنها بگذارد تا تنها تصاویر روزهای خوش را به یاد بیاورند. 
چند شب پیش که دیدمش پرسیدم از آشنایی و آن سال های دور. لبخند می زد. تعریف کرد. گفت که هر دو در زندان حبس ابد گرفته بودند و روزهای منتهی به انقلاب با خیل زندانیان سیاسی دیگر آزاد شده بودند. کیلومترها این طرف تر 
و سالها پس از آن روز روشن آزادی، نشسته بود آن سوی میز و چشم هاش را به زمین دوخت. 
امروز صبح قلب زن ایستاد. شهر ساکت است و خانواده ها جمع اند و کریسمس را جشن میگیرند. دیر یا زود این جمعیتی که برای تسلیت آمده اند بر میگردند و پچپچه هاشان را هم با خود می برند. دکتر می ماند و صبحی که نمی داند کجا باید برود. 

۱۸ خرداد ۱۳۹۶

نامه ی سیزدهم - به میم

پاهای تو به چه کار می آیند اگر به کار فرار نمی خورند؟ دست های تو چه کاری را صورت میدهند، چشم های تو کدام هنری دارند اکر هیچکدام به فریاد تو نمی رسند؟ و حال آنکه بعکس است یکایک اندام تو گواه غفلت تو اند. اینک حضور تو در برابر من و من در برابر تو آخرتی ست که گناه تو را من از یکایک عضو های تو می پرسم.
- نیما / حرف های همسایه

میم عزیز،

مدتهاست که ننوشته ام. وقتی نمی نویسم انگار فکر نمیکنم. ذهنم به خانه ای متروک می ماند که تهی و مبهم مانده. گاهی فکر میکنم نمی نویسم چون کسی که اینجا را میخواند برای همیشه رفته و حتی اگر تمام گوشه و کنار این خرابه مرا یاد او بیندازد بازگشتی در کار نیست. گاهی هم فکر میکنم که این مکث روی حلق آویز شدن یک ایده/انسان مرا از خیلی چیزها بیزار میکند و این نوشتن برایم ادا در آوردن ست و هر کسی حق ندارد ادا در بیاورد. گاهی هم خیال میکنم اینها همه برای این ست که آدم خود دوست تر از این حرفهاست و میخاهد رد پای خودش را پی بگیرد و بداند در مرگ و نابودی عزیزترین آدمهاش چه دستی داشته و چرا نتوانسته جلوی سرریز شدن و تمام شدن را بگیرد. از این خود دوستی نفرت میکنم.
از آن شهر دوار که بیرون زدم آدم دیگری بودم. یک ماه گذشته و روزها بلندتر شدند. هنوز شهر درندشت و شگفت انگیز تازه را نه دیده و نه شناخته ام. روزها توی کنجی که ساختم مشغول حسابرسی از خودم ام و به صدای گنجشک ها گوش میکنم که جوان و پرصدا اند. هر صبح میدانم باید توی کدام کنج بخزم و این بهترین اتفاق همه ی این سالهاست. به هر کسی که میخواهد واقعا از خود و زندگی اش بپرسد باید کنجی داد که از این هیاهو بر سر هیچ فاصله بگیرد. اگر می توانستم هرازگاهی بی سر و صدا برگردم به آن شهر و ببینم رفقای آنجا چگونه اند، هیچ دلتنگی نمی داشتم. البته این اول بار نیست که پاره هایی از خودمان را در شهرهای دیگر جا میگذاریم. 
از اخبار دور و نزدیک چیزی نمی نویسم. بیگانگی و ابهام را نمی توان توضیح داد مگر در وضعیتی دورتر از قیل و قال معابر و هیاهوی همه چیزدان ها. برای بحران نظری و چشم انداز تاریخی مبهمی که پیش روی ماست بعید ست بتوان در این مجراهای عمومی جز جوابهای سرسری و زودگذر جست. آن خلوت، جدیت و گمنامی که لازمه پاسخ های عمیق و دنباله دار ست را باید جای دیگری بیابیم. 

رفیق ات،
میم ، ۸ ژوئن ۲۰۱۷

۴ اسفند ۱۳۹۴

در انتظار گودو

مساله‌ی دموکراتیک شدن خاورمیانه ما را به یاد نمایشنامه‌ی «در انتظار گودو» بکت می‌اندازد که در آن شخصیت اصلی تا پایان نمایش هرگز ظاهر نمی‌شود. درباره‌ی خاورمیانه هم گویی سوژه‌ی اصلی غایب است. می‌توان پرسید چه چیزی در خاورمیانه چنین سرسختانه در مقابل گذار به دموکراسی مقاومت می‌کند؛ چه چیزی حفظ و بسط آزادی‌های سیاسی و مدنی را ناممکن می‌سازد؟
بسیاری از صاحب‌نظران برای گذار به دموکراسی از "گشایش اقتصادی" آغاز می‌کنند. به باور آنان، چنین گشایشی رشد اقتصادی را افزایش می‌دهد و این به نوبه‌ی خود موجب گسترش آزادی‌هایی سیاسی می‌شود که رشد اقتصادی بیشتر و گشایش بیشتر بازار را در پی دارد. گرچه وجود این چرخه در بسیاری از مطالعات تجربی با رویکرد اقتصادسنجی تایید می‌شود، اما به محض آن که دامنه‌ی این مطالعات را به کشورهای درحال توسعه محدود کنیم نتایج بعضا متضادی به دست می‌آیند. چنین است که گشایش اقتصادی بر اساس برخی مطالعات منجر به گشایش سیاسی شده است (1) و بر اساس برخی دیگر دشوار بتوان گفت چنین تاثیری داشته است (2). از آنجا که سیاست‌های گشایش بازار با هزینه‌های اجتماعی بسیاری همراه است برخی پیشنهاد می‌کنند که باید ابتدا حدی از دموکراسی برقرار باشد تا اجرایی شدن این سیاست ها از نظر جامعه معتبر و قابل‌قبول به نظر برسد (3). برخی دیگر هم در مقابل این استدلال، بر گروه‌های فشاری دست می‌گذارند که در دموکراسیٍ احتمالی قادرند در مقابل سیاست‌های گشایش اقتصادی بایستند و اجرای این سیاست‌ها را به تعویق بیاندازند (4).
سوالی که از پی این عدم تفاهم پیش می آید این است که نسبت دموکراسی و گشایش اقتصادی مدنظر بسیاری از نهادهای اقتصادی بین‌المللی چیست؟ با تمرکز بر کشورهای خاورمیانه می‌بینیم که گرچه از سال ۱۹۷۲ بسیاری از این کشورها به توصیه‌های صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی مبنی بر گشایش بازار و سیاست‌های تعدیل ساختاری تن داده‌اند، کم‌ترین بهبودی در وضعیت سیاسی آنها صورت نگرفته است. این‌جاست که می‌توان رابطه‌ی جهان‌شمولی را که ادعا می‌کند گشایش اقتصادی لاجرم به دموکراسی منجر می‌شود به چالش کشید. به علاوه می‌توان بر این نکته دست گذاشت که بسیاری از دولت‌های غیردموکراتیک اتفاقا از سیاست‌های گشایش اقتصادی در چارچوبی که قدرت مسلطشان را با مخاطره مواجه نکند استقبال می‌کنند (5). در مورد خاورمیانه، رانت حاصل از فروش نفت و گاز هم به این معادله افزوده می‌شود. این‌گونه است که بسیاری از دولت‌های استبدادی مستقر در خاورمیانه، سود حاصل از گشایش نیم‌بند اقتصادی و رانت فروش منابع نفتی و گازی را صرف تجهیز دستگاه امنیتی و نظامی می‌کنند تا بتوانند تسلط خود را در برابر ناآرامی‌های سیاسی و نارضایتی‌های اقتصادی گسترش دهند. از طرف دیگر، با توجه به این که برخلاف کشورهای آمریکای لاتین، تجربه‌ی احزاب بزرگ مردمی و سندیکاهای پرقدرت کارگری که قادر به بسیج عمومی مردم باشند در خاورمیانه وجود ندارد، وضعیت به شکل یکطرفه و اسفناکی به نفع طبقه‌ی حاکم دوام می‌یابد.
نکته‌ی دیگر آن است که از سویی به دلیل دغدغه‌های امنیتی حول مخاطرات احتمالی اسلام سیاسی، و از سوی دیگر در نتیجه‌ی منافع خرید و فروش نفت و تسلیحات، بسیاری از دولت‌های غربی در سطح بین‌المللی با دولت‌های مستبد و سرکوبگر مستقر در خاورمیانه مماشات می‌کنند. این ‌چنین است که دولت سرکوبگری که به رانت ثروت‌های طبیعی دسترسی دارد، همزمان از حمایت بین‌المللی برخوردار است و در عین حال هزینه‌ی زیادی را صرف تقویت دستگاه امنیتی و نظامی خود می‌کند، در برابر گشایش سیاسی بسیار تنگ‌نظر خواهد بود و گشایش اقتصادی را هم برای ضمانت سود بیشتر با آغوش باز خواهد پذیرفت. خصوصی‌سازی خدمات اجتماعی و کاهش هزینه‌های دولت در زمینه‌ی بهداشت و آموزش از جمله‌ی رفرم‌هایی هستند که از طرف بسیاری از این دولت‌های مستبد مورد استقبال قرار گرفته‌اند.
خصوصی شدن هر چه بیشتر خدمات اجتماعی و همزمان سرکوب بی‌محابا و روزافزون آزادی‌های سیاسی و اجتماعی، در درجه‌ی نخست گواهی بر این موضوع است که خواست دموکراسی از روابط اقتصادی مسلط در جوامع طبقاتی موجود قابل تفکیک نیست. خواست عدالت اجتماعی، نه تنها در معنای هنجاری، بلکه به مثابه جزء جدایی‌ناپذیر دموکراسی می‌بایست به رسمیت شناخته شود. اگر نه که در فقدان احزاب مردمی، سندیکاهای مستقل کارگری و نهادهای مستقل جامعه‌ی مدنی، کفه‌ی ترازو هرگز به نفع حاشیه‌نشینان وضع موجود سنگین نخواهد شد و مردم به مثابه توده‌ای بی‌شکل و نامتعین، هر چند سال یک بار برای معنابخشی به یک انتخابات اساسا ناعادلانه و مخدوش به صحنه دعوت می‌شوند و این نهایت مداخله‌ی آنان خواهد بود.
با توجه به این مقدمات، به تجربه‌ی ساختار سیاسی ایران در این سال‌ها بنگریم: دولت جمهوری اسلامی که با شعارهای پوپولیستی آرمان‌شهر اسلامی و رتوریک مدافع مستضعفان و ضد امپریالیسم به قدرت می‌رسد، در تمام این سال‌ها با تنگنای پذیرش مناسبات سرمایه‌داری از سویی و رد کاپیتالیسم از سوی دیگر روبروست. سیاست‌های اقتصادی جمهوری اسلامی همواره تحت تاثیر این ابهامات و روابط متزلزل با غرب و تحریم‌های اقتصادی بوده است. با این همه از سال ۱۹۸۹ و به دنبال هزینه‌های جنگ و قرض‌های پیش رو، به توصیه‌ی صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی، حکومت مستضعفان را با سیاست‌های پراگماتیستی مبتنی بر گشایش اقتصادی جابجا می‌کند. از آن زمان بود که کاهش یارانه‌ها، خصوصی‌سازی، تعدیل ساختاری، کاهش ارزش ریال و بازنگری در تعیین نرخ ارز و عدم دخالت در تعیین قیمت‌ها در دستور کار همه‌ی دولت ها قرار گرفت. البته این خصوصی‌سازی‌ها و رفرم‌های اقتصادی همواره با رویکردی همراه بود که انحصارات و الویت‌ها را به کسانی اعطا می‌کرد که به لحاظ سیاسی در دایره‌ی خودی‌ها محسوب می‌شدند. به این ترتیب، پروسه‌ی گشایش اقتصادی مجموعه‌ای از شرکت‌های انحصاری قدرتمند ساخت که اتصالات قدرتمندی با حاکمیت سیاسی داشتند و در نتیجه به شکل افسارگسیخته ای قادر به تغییر قوانین مربوط به کار و بازار بودند.
این تحولات که با روح برابری‌خواه انقلاب ۵۷ در تضاد بود، به تغییر قانون کار و در نتیجه افزایش بی‌سابقه‌ی قراردادهای موقت و اخراج بی‌حساب کارگران منجر شد. حقوق کم، شرایط نامساعد محیط کار، ساعات کار طولانی و فقدان سندیکاهای مستقل کارگری همگی از نتایج چنین گذاری بودند. از سوی دیگر، جمهوری اسلامی ایران با امتناع از امضای کنوانسیون‌های ۹۸ و ۱۱۱ سازمان بین‌المللی کار، خود را از کم‌ترین تعهدی برای آزادی اجتماعات و حفاظت از حق سازمان‌یابی و مذاکرات کارا و مستقل برای تعیین حداقل دستمزد معاف کرده است. این گونه است که عدم پرداخت دستمزدها، قردادهای سفیدامضا، قراردادهای موقت، اخراج بی‌هزینه و عدم امنیت شغلی حیات کارگران را تهدید می‌کند، بی آن که اندک روزنه‌ای برای اعتراض و حق‌خواهی ممکن باشد.
با توجه به حل مقوله‌ی هسته‌ای و مذاکرات پیش رو برای گشایش هر چه بیشتر به سمت بازارهای جهانی، مساله‌ی عدالت اجتماعی و چگونگی پی‌گیری آن از همیشه حیاتی‌تر می‌شود. در همین هفته‌های گذشته که مساله‌ی انتخابات موضوع بحث و مجادله بود، کارگران نی‌شکر هفت‌تپه در اعتراض به خصوصی‌سازی و عدم پرداخت دستمزد تجمع کردند. دو هزار و هشتصد کارگر معدن کرمان که ابتدای هفته‌ی گذشته سه روز در تجمع بودند، هنوز هم دو ماه از دستمزد خود را دریافت نکرده‌اند. هیچ روزی نیست که حتی خبرگزاری کار ایران خبرهایی مبنی بر مقاومت و اعتراض هر روزه‌ی کارگران منتشر نکند. از طرف دیگر، فعالین کارگری هم به دلیل تلاش برای ایجاد اتحادیه‌های مستقل به زندان می‌افتند و همین هفته‌ی گذشته داوود رضوی از اعضای هیئت مدیره‌ی سندیکای شرکت واحد تهران و حومه به پنج سال زندان محکوم شد. بسیاری از کارگران مس خاتون‌آباد در ماه گذشته دستگیر و تهدید شده‌اند. حکم جعفر عظیم‌زاده اجرا شده و برای محمود صالحی هفت سال زندان تعیین کرده‌اند. فعالین کارگری را مدام تهدید و احضار می‌کنند و عزم‌شان بر آن است که احقاق حقوق کارگران را با تهدید و ارعاب به تعویق بیندازند. با این اوصاف، کسانی که می‌پرسند به جز انتخابات چطور می‌توان مداخله‌گری سیاسی کرد لابد یا عامدانه این مقاومت هر روزه را نادیده می‌گیرند و یا به غفلت از آن می‌گذرند. در جامعه‌ی طبقاتی پیش رو، مساله‌ی عدالت اجتماعی و مساله‌ی گذار به دموکراسی چنان در هم تنیده‌اند که نیروهای تحول‌خواه و مستقل ناچارند بجای روش‌های کم‌هزینه و بی‌اثر، مسیر دشوارتری را پیش بگیرند و با شناسایی آن سوژه‌ی غایب از پروژه‌های ناکام اصلاحات، مناسبات ناعادلانه را به صورتی بنیادین زیر و رو کرده و در راه تحقق دموکراسی بکوشند. 

پانوشت: این مطلب پیش از این در اخبار روز منتشر شده است.
---

1. Richards, D. L., Gelleny, R. D., & Sacko, D. H.. (2001). Money with a Mean Streak? Foreign Economic Penetration and Government Respect for Human Rights in Developing Countries. International Studies Quarterly, 45(2), 219–239.
2. Milner, H. V. and Mukherjee, B.. (2009). “Democratization and Economic Globalization”. Annual Review of Political Science. Vol. 12, pp. 163-181, 2009.
3. Przeworski, A., Limongi, F.. (1993). Political regimes and economic growth. J Econ Perspect 7(3): 51–69.
4. Huntington, S.P.. (1968). Political order in changing societies. Yale University Press. New Haven.
5. Leonida, L., Patti, D. M. A., and Navarra, P..(2007). Political and Economic Liberalization: Is this Relationship Non-Linear? doi:10.2139/ssrn.963635